Trong hệ thống phòng thủ cổ xưa của vùng Himalaya, nếu các Dzong (pháo đài) là những con rồng nằm cuộn mình trấn giữ thung lũng, thì Ta Dzong chính là đôi mắt tinh tường của con rồng ấy. Nằm kiêu hãnh trên đỉnh đồi, ngay phía trên pháo đài Rinpung Dzong nổi tiếng ở Paro, Ta Dzong sở hữu một hình dáng kiến trúc kỳ lạ chưa từng thấy ở bất kỳ đâu trên thế giới: hình vỏ ốc xà cừ. Trải qua hơn 350 năm lịch sử, từ một đài quan sát quân sự sặc mùi thuốc súng, nơi lính canh ngày đêm căng mắt nhìn về phía biên giới Tây Tạng, Ta Dzong đã chuyển mình ngoạn mục để trở thành Bảo tàng Quốc gia, nơi lưu giữ những báu vật vô giá nhất của Vương quốc Rồng Sấm. Bài viết này sẽ đưa bạn thâm nhập vào bên trong lớp tường thành dày 2,5 mét của Ta Dzong, khám phá những bí mật quân sự thời trung cổ và chiêm ngưỡng bộ sưu tập nghệ thuật, tem phiếu và di sản tự nhiên đồ sộ nhất Bhutan.
Giải Mã Cái Tên Và Vị Trí Quân Sự Đắc Địa
Trước khi bước vào bên trong, chúng ta cần hiểu rõ bản chất của cái tên Ta Dzong. Trong ngôn ngữ Dzongkha, “Ta” có nghĩa là “quan sát” hoặc “nhìn”, còn “Dzong” là “pháo đài”. Vì vậy, Ta Dzong dịch sát nghĩa là “Pháo đài quan sát” hay “Tháp canh”. Trong lịch sử chiến tranh của Bhutan, hầu hết các Dzong lớn đều có một Ta Dzong đi kèm nằm ở vị trí cao hơn để cảnh báo sớm các cuộc tấn công. Tuy nhiên, Ta Dzong ở Paro là công trình nổi tiếng nhất, lớn nhất và có kiến trúc độc đáo nhất, nên khi nhắc đến cái tên này, người ta mặc định đang nói về Bảo tàng Quốc gia tại Paro.
Vị trí của Ta Dzong là một tuyệt tác về chiến lược quân sự. Nó nằm trên một mỏm núi cao hơn Rinpung Dzong khoảng 500 mét theo đường chim bay. Từ vị trí này, lính canh có thể quan sát toàn bộ thung lũng Paro rộng lớn, kiểm soát con đường mòn dẫn từ Tây Tạng xuống và quan trọng nhất là bảo vệ nguồn nước cho pháo đài chính bên dưới. Trong các cuộc vây hãm thời xưa, nếu kẻ thù chiếm được nguồn nước hoặc chiếm được điểm cao này, pháo đài chính sẽ thất thủ. Vì vậy, Ta Dzong được ví như “tử huyệt” của hệ thống phòng thủ Paro. Nó được xây dựng vào năm 1649 bởi Tenzin Drugdra, vị Penlop (Thống đốc) đầu tiên của Paro, cũng chính là anh em cùng cha khác mẹ với Zhabdrung Ngawang Namgyal, người thống nhất Bhutan. Mục đích ban đầu của nó hoàn toàn là quân sự: chống lại các cuộc xâm lược liên miên từ phương Bắc.
Kiến Trúc Hình Vỏ Ốc: Sự Kết Hợp Giữa Thẩm Mỹ Và Phòng Thủ
Điều khiến Ta Dzong trở nên độc nhất vô nhị trong thế giới kiến trúc Himalaya chính là hình dáng của nó. Trong khi các Dzong thường có hình chữ nhật hoặc hình vuông với sân trong rộng rãi, thì Ta Dzong lại có hình trụ tròn, mô phỏng hình dáng của một con ốc xà cừ (Conch shell). Trong Phật giáo, vỏ ốc là một trong 8 biểu tượng cát tường (Bát bảo), tượng trưng cho tiếng vang của Phật pháp. Nhưng dưới góc độ quân sự, hình tròn và xoắn ốc này lại có tác dụng triệt tiêu lực tác động của các loại vũ khí công thành, đồng thời cung cấp một tầm nhìn 360 độ không góc chết.
Cấu trúc của Ta Dzong bao gồm 7 tầng (hiện tại còn 6 tầng sau lần trùng tu), với các bức tường đá dày tới 2,5 mét ở phần chân đế và mỏng dần lên phía trên. Độ dày khủng khiếp này giúp tòa tháp chịu được đạn pháo và các trận động đất mạnh. Bên trong, không gian được chia thành các phòng nhỏ theo hình nan quạt xoay quanh một trục trung tâm. Thiết kế này tạo ra một mê cung thực sự, khiến kẻ thù nếu có đột nhập được vào trong cũng dễ dàng bị mất phương hướng và bị phục kích.
Hệ thống cửa sổ của Ta Dzong cũng là một điểm nhấn thú vị. Chúng không chỉ để lấy ánh sáng mà còn là các lỗ châu mai để bắn tên và súng hỏa mai. Một số cửa sổ được thiết kế thấp sát sàn nhà, cho phép lính canh nằm bắn xuống kẻ thù đang leo lên đồi mà không bị lộ diện. Sự kiên cố và tính toán tỉ mỉ trong từng viên đá đã giúp Ta Dzong đứng vững qua hàng thế kỷ, trở thành một nhân chứng sống động cho nghệ thuật quân sự tài tình của người Bhutan xưa.
Cuộc “Lột Xác” Năm 1968: Từ Chiến Tranh Đến Hòa Bình
Sau khi chiến tranh lùi xa và Bhutan bước vào thời kỳ ổn định, vai trò quân sự của Ta Dzong dần mờ nhạt. Nó từng bị bỏ hoang và xuống cấp trong một thời gian dài. Tuy nhiên, định mệnh của tòa tháp này đã thay đổi hoàn toàn vào năm 1968. Vua Jigme Dorji Wangchuck (Vua Rồng thứ 3) – người cha của Bhutan hiện đại – đã ra quyết định trùng tu và chuyển đổi công năng của Ta Dzong thành Bảo tàng Quốc gia Bhutan.
Quyết định này mang ý nghĩa biểu tượng sâu sắc. Một nơi từng chứa đầy vũ khí giết chóc giờ đây trở thành nơi lưu giữ những giá trị văn hóa, nghệ thuật và tôn giáo đẹp đẽ nhất. Nó thể hiện khát vọng hòa bình và sự trân trọng di sản của người Bhutan. Các kiến trúc sư và nghệ nhân đã làm việc cật lực để gia cố lại cấu trúc, lắp đặt hệ thống trưng bày hiện đại nhưng vẫn giữ nguyên vẹn hồn cốt cổ kính của tòa tháp. Từ đó đến nay, Ta Dzong trở thành kho báu lớn nhất nước, nơi cất giữ hơn 3.000 tác phẩm nghệ thuật và hiện vật lịch sử trải dài hơn 1.500 năm di sản văn hóa của Bhutan.
Khám Phá Kho Tàng Bên Trong: Hành Trình Xuyên Thời Gian
Bước vào Ta Dzong, du khách sẽ bắt đầu một hành trình khám phá theo hình xoắn ốc, đi từ tầng thấp nhất lên đến đỉnh tháp. Mỗi tầng là một chủ đề riêng biệt, mở ra những góc nhìn khác nhau về đất nước và con người Bhutan.
Tầng trệt và tầng hầm từng là nơi giam giữ tù binh và kho chứa lương thực thời chiến. Ngày nay, khu vực này trưng bày các hiện vật về đồ gốm, đồ đồng và các dụng cụ sinh hoạt đời thường của người dân Bhutan qua các thời kỳ. Bạn sẽ thấy những chiếc nồi đồng đen bóng, những bình chứa rượu Ara khổng lồ, minh chứng cho kỹ thuật đúc kim loại tinh xảo của các nghệ nhân xưa.
Lên đến các tầng giữa, không khí trở nên trang nghiêm hơn với bộ sưu tập Thangka (tranh cuộn Phật giáo) lớn nhất thế giới. Những bức Thangka tại Ta Dzong không chỉ là tranh vẽ, chúng là những văn bản triết học và hướng dẫn thiền định. Có những bức tranh cổ từ thế kỷ 16, 17 vẫn giữ được màu sắc rực rỡ nhờ được vẽ bằng bột đá quý và vàng ròng. Đặc biệt, bảo tàng còn lưu giữ một số bức Thongdrel (Thangka khổng lồ) cực kỳ quý hiếm, chỉ được mở ra vào những dịp lễ hội đặc biệt. Bên cạnh đó là bộ sưu tập tượng Phật, Bồ Tát và các vị thần Mật tông với những tư thế và biểu cảm vô cùng sống động, phản ánh sự phát triển của nghệ thuật điêu khắc Bhutan qua các triều đại.
“Thiên Đường” Tem Phiếu Và Những Điều Kỳ Lạ
Một trong những điều bất ngờ nhất đối với du khách khi đến Ta Dzong là bộ sưu tập tem bưu chính (Philatelic Collection). Có thể bạn chưa biết, nhưng Bhutan từng là một “cường quốc” về tem trên thế giới vào những năm 1960-1970. Tại đây, bạn sẽ được chiêm ngưỡng những con tem độc nhất vô nhị: tem hình tròn, tem in nổi 3D, tem làm bằng lụa, tem lá kim loại và đặc biệt là “tem hát” (Talking Stamps) – những con tem thực sự là những chiếc đĩa than nhỏ xíu có thể phát ra nhạc quốc ca hoặc dân ca Bhutan khi đặt lên máy quay đĩa. Bộ sưu tập này không chỉ là niềm tự hào của ngành bưu chính mà còn là một nguồn thu ngoại tệ quan trọng của Bhutan trong thời kỳ đầu mở cửa.
Ngoài ra, Ta Dzong còn có khu trưng bày về lịch sử tự nhiên, nơi bạn có thể thấy các mẫu vật của các loài động thực vật đặc hữu của vùng Himalaya như Báo tuyết, Gấu đen, và đặc biệt là loài bướm “Bhutan Glory” tuyệt đẹp.
Và tất nhiên, với một người yêu thích quân sự như Luna, khu vực trưng bày vũ khí tại Ta Dzong sẽ là điểm nhấn không thể bỏ qua. Tại đây, bạn sẽ thấy những khẩu súng hỏa mai (matchlocks) nòng dài được khảm bạc, những thanh kiếm (Patag) sắc bén của các tướng lĩnh, khiên da tê giác, áo giáp lưới và những chiếc mũ sắt chiến binh. Đáng chú ý nhất là những chiếc mũ “Vương miện Quạ” (Raven Crown) nguyên bản hoặc các phiên bản thử nghiệm, biểu tượng quyền lực tối cao của các vị Vua Bhutan, được thiết kế dựa trên hình tượng thần Mahakala (Thần Quạ bảo hộ).
Bí Ẩn Về “Quả Trứng Của Ngựa” và Xá Lợi
Trong số hàng ngàn hiện vật tại Ta Dzong, có những thứ mang đậm màu sắc huyền thoại và tâm linh mà khoa học khó lòng giải thích. Một trong số đó là “Quả trứng của ngựa” (Horse Egg). Người Bhutan tin rằng đây là một vật thể linh thiêng, một phép màu của tự nhiên. Hay như chiếc sừng của một con Kyla (một loài thú thần thoại lai giữa dê và sơn dương).
Quan trọng hơn, Ta Dzong còn là nơi lưu giữ những xá lợi tôn giáo vô giá. Có những chiếc bình chứa tro cốt của các bậc cao tăng, những viên ngọc mani tự nhiên được tìm thấy trong hang động thiêng. Đặc biệt, người ta đồn rằng trong những căn phòng bí mật nhất của tháp canh, có lưu giữ những bảo vật trấn quốc giúp bảo vệ sự an nguy của Vương triều, những thứ mà chỉ có Hoàng gia và các vị chức sắc cao cấp nhất mới được phép tiếp cận.
Sự Hồi Sinh Sau Thảm Họa Động Đất 2011
Lịch sử của Ta Dzong không chỉ toàn màu hồng. Vào ngày 18 tháng 9 năm 2011, một trận động đất mạnh 6.9 độ richter đã làm rung chuyển cả đất nước Bhutan. Ta Dzong đã bị tổn hại nghiêm trọng. Nhiều vết nứt lớn xuất hiện trên các bức tường dày, cấu trúc chịu lực bị ảnh hưởng, khiến bảo tàng buộc phải đóng cửa khẩn cấp để đảm bảo an toàn cho du khách và hiện vật.
Đây là một cú sốc lớn đối với người dân Bhutan. Tuy nhiên, cũng từ đây, tinh thần kiên cường của họ lại được thể hiện. Một dự án trùng tu quy mô lớn đã được khởi động ngay lập tức với sự hỗ trợ của các chuyên gia quốc tế. Thay vì đập đi xây lại bằng bê tông cốt thép, họ đã chọn phương pháp phục dựng truyền thống kết hợp với công nghệ gia cố hiện đại. Từng viên đá, từng thanh gỗ được tháo dỡ, đánh số và lắp đặt lại y như cũ. Sau gần 8 năm đóng cửa, đến năm 2019, Ta Dzong đã mở cửa trở lại, mạnh mẽ hơn, an toàn hơn nhưng vẫn giữ nguyên vẹn vẻ đẹp cổ kính ban đầu. Câu chuyện về sự hồi sinh này càng làm tăng thêm giá trị lịch sử cho tòa tháp.
Trải Nghiệm Cảnh Quan Và Những Lưu Ý Khi Tham Quan
Sau khi tham quan bên trong bảo tàng, du khách đừng quên dành thời gian đi dạo quanh khuôn viên bên ngoài Ta Dzong. Từ sân của bảo tàng, bạn sẽ có một góc nhìn “triệu đô” (Panorama) xuống toàn cảnh thung lũng Paro, sân bay quốc tế Paro với đường băng ngắn và hiểm trở, và dòng sông Paro Chhu uốn lượn như dải lụa bạc. Đây là địa điểm lý tưởng để chụp những bức ảnh phong cảnh để đời.
Một lưu ý cực kỳ quan trọng: Ta Dzong nghiêm cấm tuyệt đối việc chụp ảnh và quay phim bên trong các phòng trưng bày. Bạn sẽ phải gửi toàn bộ máy ảnh, điện thoại, túi xách (kể cả túi nhỏ) tại tủ đồ ở cổng vào. Điều này nhằm bảo vệ bản quyền, sự an toàn của các hiện vật cổ và giữ gìn không gian tham quan yên tĩnh. Tuy nhiên, bạn được phép chụp ảnh thoải mái ở khu vực sân bên ngoài.
Từ Ta Dzong, có một con đường mòn đi bộ dẫn xuống Rinpung Dzong bên dưới. Cung đường này rất đẹp và thư giãn, đi qua những hàng cây bách tán rợp bóng. Nếu có thời gian và sức khỏe, bạn nên chọn cách đi bộ xuống thay vì đi xe ô tô để cảm nhận trọn vẹn vẻ đẹp của quần thể kiến trúc này.
Kết Luận: Ta Dzong – Người Giữ Ký Ức Của Rồng
Rời khỏi Ta Dzong, để lại sau lưng tòa tháp hình vỏ ốc sừng sững giữa trời xanh, du khách mang theo mình không chỉ là kiến thức về lịch sử hay nghệ thuật, mà là sự thấu hiểu về tâm hồn của một dân tộc. Ta Dzong là minh chứng cho thấy người Bhutan không chỉ giỏi chiến đấu để bảo vệ độc lập, mà còn biết trân trọng và gìn giữ những giá trị văn hóa tinh tế nhất. Từ một “cỗ máy chiến tranh” lạnh lùng, Ta Dzong đã hóa thân thành một “người kể chuyện” vĩ đại, thì thầm với thế hệ mai sau về quá khứ hào hùng và bản sắc riêng biệt của Vương quốc Rồng Sấm. Một chuyến đi đến Bhutan sẽ thiếu đi một mảnh ghép quan trọng nếu bạn chưa từng đứng trên đỉnh đồi lộng gió này và lắng nghe tiếng vọng từ ngàn xưa của Ta Dzong.
Để lại một bình luận